नेपालमा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सुरु भएको करिब एक दशक पूरा भइसकेको छ। सीमित जिल्लाबाट सुरु भएको यो कार्यक्रम अहिले देशभर विस्तार भइसकेको छ। सरकारको उद्देश्य सबै नागरिकलाई सस्तो, सहज र पहुँचयोग्य स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु हो। स्वास्थ्य सेवा महँगो हुँदै गएको अवस्थामा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम वास्तवमै जनताको लागि आशाको किरण बन्न सक्थ्यो। तर, सेवा विस्तारसँगै भुक्तानी संकट, सेवामा अवरोध, अस्पतालहरूको असन्तुष्टि, आर्थिक दिगोपनको समस्या, र व्यवस्थापनको कमजोरी जस्ता चुनौतीहरू पनि बढ्दै गएका छन्।

आज स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमबारे देशभर बहस भइरहेको छ। कतै अस्पतालले बीमा बिरामी लिन नमान्ने अवस्था छ, कतै बिमाको रकम भुक्तानी ढिलो हुने समस्या छ, कतै सेवा नै सीमित भएको गुनासो सुनिन्छ। यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सफल बनाउन के गर्ने भन्ने प्रश्न गम्भीर रूपमा उठेको छ। यसको उत्तर स्पष्ट छ—पहिले बलियो सरकारी अस्पताल, त्यसपछि प्रभावकारी स्वास्थ्य बिमा।

सरकारी अस्पताल बलियो नभई बीमा सफल हुँदैन
 स्वास्थ्य बीमा भनेको केवल कार्ड वितरण गर्ने कार्यक्रम होइन, यो स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्ने सम्पूर्ण प्रणालीसँग जोडिएको विषय हो। यदि अस्पतालमा औषधि छैन, उपकरण छैन, दक्ष जनशक्ति छैन, बेड छैन, सेवा व्यवस्थित छैन भने बीमा कार्ड भएर पनि बिरामीले उपचार पाउन सक्दैन।

नेपालका धेरै सरकारी अस्पतालहरू अझै पनि पूर्वाधार, उपकरण, जनशक्ति र व्यवस्थापनको अभावसँग संघर्ष गरिरहेका छन्। जिल्ला अस्पतालहरूमा विशेषज्ञ चिकित्सकको अभाव छ, प्रदेश अस्पतालहरूमा आधुनिक उपकरणको कमी छ, र केन्द्रीय अस्पतालहरूमा बिरामीको चाप अत्यधिक छ। यस्तो अवस्थामा स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमले अपेक्षित परिणाम दिन सक्दैन।

यसकारण, सरकारले सबैभन्दा पहिले सातै प्रदेशमा सुविधा सम्पन्न, आधुनिक र व्यवस्थित सरकारी अस्पताल निर्माण र सुदृढीकरण गर्नुपर्छ। प्रत्येक प्रदेशमा निजी अस्पतालभन्दा राम्रो सेवा दिन सक्ने सरकारी अस्पताल भए मात्र स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम सफल हुन सक्छ।

निजी अस्पतालको भरमा बीमा चल्दैन
 हाल स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम सरकारी र निजी दुवै अस्पतालमा सञ्चालन भइरहेको छ। तर, निजी अस्पतालहरूको प्राथमिक उद्देश्य नाफा कमाउनु हो, जबकि स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको उद्देश्य जनसेवा हो।

जब निजी अस्पतालमा बीमा सेवा विस्तार हुन्छ, खर्च बढ्ने, अनावश्यक परीक्षण हुने, बिलिङमा अनियमितता हुने, र सरकारको आर्थिक भार बढ्ने जोखिम पनि बढ्छ। यसले स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई दीर्घकालीन रूपमा अस्थिर बनाउँछ।

यदि सरकारी अस्पतालहरू बलिया बनाइए र बिमा सेवा मुख्य रूपमा सरकारी अस्पतालमा केन्द्रित गरियो भने: 

खर्च नियन्त्रण हुन्छ

पारदर्शिता बढ्छ

सेवामा समानता आउँछ

भ्रष्टाचार कम हुन्छ

सरकारको आर्थिक भार व्यवस्थापन गर्न सजिलो हुन्छ

यसले स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई दिगो बनाउन मद्दत पुर्‍याउँछ।

सातै प्रदेशमा आधुनिक अस्पताल आवश्यक
नेपाल संघीय संरचनामा गएपछि स्वास्थ्य सेवा पनि प्रदेश स्तरमा सुदृढ गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ। तर अझै पनि धेरै प्रदेशमा पर्याप्त सुविधा सम्पन्न अस्पताल छैनन्।

सरकारले दीर्घकालीन योजना बनाएर:

प्रत्येक प्रदेशमा अत्याधुनिक सरकारी अस्पताल

पर्याप्त ICU, NICU, PICU, OT सुविधा

विशेषज्ञ चिकित्सक

आधुनिक ल्याब र उपकरण

पर्याप्त औषधि आपूर्ति

प्रभावकारी व्यवस्थापन प्रणाली स्थापना गर्नुपर्छ।

यदि प्रत्येक प्रदेशमा राम्रो सरकारी अस्पताल भयो भने बिरामीलाई काठमाडौं वा ठूला शहर धाउनुपर्ने बाध्यता कम हुनेछ। साथै, स्वास्थ्य बिमा सेवा पनि सहज रूपमा सञ्चालन गर्न सकिन्छ।

बीमा सेवा सरकारी अस्पतालमा केन्द्रित गर्नुपर्छ
 स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रमलाई सफल बनाउन अर्को महत्वपूर्ण उपाय भनेको बिमा सेवा सरकारी अस्पतालमा केन्द्रित गर्नु हो।

यदि बिमा सेवा मुख्य रूपमा सरकारी अस्पतालमार्फत सञ्चालन गरियो भने: 

अनियमितता कम हुन्छ

बिलिङ पारदर्शी हुन्छ

सेवा समान हुन्छ

बिरामीले सजिलै उपचार पाउँछन्

सरकारको खर्च नियन्त्रण हुन्छ

 यसले स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमलाई जनमुखी र प्रभावकारी बनाउँछ। 

पारदर्शिता र जवाफदेहिता आवश्यक
 स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम सफल बनाउन पारदर्शिता र जवाफदेहिता अत्यन्त आवश्यक छ। भुक्तानी ढिलो हुने, कागजी प्रक्रिया जटिल हुने, र व्यवस्थापन कमजोर हुने समस्या समाधान गर्न डिजिटल प्रणाली, नियमित अनुगमन, र स्पष्ट नीति आवश्यक छ।

सरकार, अस्पताल, स्वास्थ्यकर्मी, र नागरिक सबैले आफ्नो जिम्मेवारी पूरा गर्नुपर्छ। बिरामीले पनि बिमाको सही उपयोग गर्नुपर्छ, अनावश्यक सेवा लिनु हुँदैन, र स्वास्थ्य सचेतना बढाउनुपर्छ। 

सबै नेपाली खुशी हुने बीमा प्रणाली
 स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रमको अन्तिम लक्ष्य भनेको सबै नेपालीलाई सहज र सस्तो स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउनु हो। यदि सरकारी अस्पतालहरू बलिया बनाइए, बिमा सेवा सरकारी अस्पतालमा केन्द्रित गरियो, पारदर्शिता बढाइयो, र व्यवस्थापन सुधार गरियो भने स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम वास्तवमै सफल हुनेछ।

यसले गरीब, मध्यमवर्गीय, र ग्रामीण क्षेत्रका नागरिकलाई ठूलो राहत दिनेछ। बिरामीले उपचारका लागि घर-जग्गा बेच्नुपर्ने अवस्था कम हुनेछ। स्वास्थ्य सेवा सबैको पहुँचमा पुग्नेछ।

अन्ततः, पहिले बलियो सरकारी अस्पताल निर्माण गर्ने, त्यसपछि प्रभावकारी स्वास्थ्य बिमा लागू गर्ने नीति अपनाइयो भने नेपालमा स्वास्थ्य बिमा कार्यक्रम सफल हुनेछ र सबै नेपाली खुशी हुनेछन्।

निष्कर्ष
स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम राम्रो सोच र आवश्यक पहल हो। तर, पूर्वाधार कमजोर हुँदा कार्यक्रम सफल हुन सक्दैन। त्यसैले सरकारको प्राथमिकता स्पष्ट हुनुपर्छ—पहिले सातै प्रदेशमा बलियो सरकारी अस्पताल, त्यसपछि स्वास्थ्य बीमा विस्तार।

जब सरकारी अस्पतालहरू निजीभन्दा राम्रो र विश्वसनीय बन्छन्, तब स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम पनि प्रभावकारी बन्छ। यसले भ्रष्टाचार नियन्त्रण गर्छ, खर्च व्यवस्थापन गर्छ, र नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध गराउँछ।

अब समय आएको छ—कार्ड वितरणभन्दा बढी अस्पताल निर्माण र सेवा सुदृढीकरणमा ध्यान दिने। यही बाटो अपनाइयो भने नेपालको स्वास्थ्य बीमा कार्यक्रम दिगो, पारदर्शी र जनमैत्री बन्न सक्छ। 

(डा.सिंह बालरोग विशेषज्ञ, एसोसिएट प्रोफेसर, बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान तथा बालबालिकाको डाक्टर साथी पुस्तकका लेखक हुन् ।)