असार लागेपछि नेपालका अधिकांश किसानको दिन आकाशतिर हेर्दै सुरु हुन्छ। कहिले बादल लाग्ला, कहिले पानी पर्ला र कहिले धान रोप्ने भन्ने निर्णय अझै पनि धेरैजसो प्रकृतिको संकेतमा निर्भर छ। तर पछिल्ला वर्षहरूमा ती संकेत आफैं अनिश्चित बन्दै गएका छन्। कहिले मनसुन ढिलो सुरु हुन्छ, कहिले केही घण्टामै महिनौँको वर्षा हुन्छ, अनि फेरि लामो समयसम्म पानी पर्दैन। यो परिवर्तन केवल मौसमको सामान्य उतारचढाव होइन, बदलिँदो जलवायुको स्पष्ट संकेत हो।

हाइड्रोमेटेरियोलोजिको विद्यार्थीका रूपमा मलाई लाग्छ, नेपालले अहिले सामना गरिरहेको सबैभन्दा ठूलो चुनौती मनसुनको कमी होइन, यसको बदलिँदो चरित्र हो। हामी अझै पनि विगतको मौसमीय अनुभवका आधारमा कृषि, जलस्रोत र पूर्वाधारका योजना बनाइरहेका छौँ, तर मौसम भने विगतको जस्तो रहेन। जलवायु परिवर्तनले हाम्रो योजना बनाउने आधारलाई नै चुनौती दिइरहेको छ।

नेपालको वार्षिक वर्षाको करिब ८० प्रतिशत मनसुनबाट प्राप्त हुन्छ। यही वर्षाले खेतबारीलाई हरियाली बनाउँछ, नदी र खोलाहरूलाई जीवन दिन्छ, जलविद्युत् उत्पादनलाई सम्भव बनाउँछ र खानेपानीका स्रोतहरू पुनर्भरण गर्छ। त्यसैले मनसुनमा आउने परिवर्तन केवल मौसमको विषय होइन; यो खाद्य सुरक्षा, ऊर्जा, जलस्रोत, अर्थतन्त्र र समग्र विकाससँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

जलवायु परिवर्तनसँगै पृथ्वीको औसत तापक्रम बढ्दै गएको छ। तापक्रम बढेपछि वायुमण्डलले बढी जलवाष्प धारण गर्न सक्छ, जसका कारण वर्षा कम दिनमा तर अत्यधिक तीव्रतासहित हुने सम्भावना बढ्छ। यही कारणले पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालमा छोटो अवधिमा अत्यधिक वर्षा हुने र त्यसपछि लामो ‘ड्राइ स्पेल’ देखिने प्रवृत्ति बढ्दै गएको अनुभव गरिएको छ। यस्तो वर्षाले पहाडी क्षेत्रमा पहिरो र आकस्मिक बाढी निम्त्याउँछ भने तराईमा डुबान र कृषि उत्पादनमा गम्भीर असर पुर्‍याउँछ।
Intergovernmental Panel on Climate Change का मूल्याङ्कन प्रतिवेदनहरूले पनि बढ्दो तापक्रमसँगै चरम वर्षाका घटनाहरू धेरै क्षेत्रमा बढ्ने सम्भावना औँल्याएका छन्। दक्षिण एसियालाई जलवायु परिवर्तनप्रति अत्यन्त संवेदनशील क्षेत्रका रूपमा लिइएको छ, र नेपाल पनि त्यसबाट अछुतो छैन।
त्यस्तै, Department of Hydrology and Meteorology ले प्रकाशित गरेका जलवायु प्रतिवेदनहरूले पनि नेपालमा तापक्रम बढ्दो क्रममा रहेको तथा वर्षाको वितरण अझ अनिश्चित बन्दै गएको संकेत गरेका छन्। यी तथ्यहरूले भविष्यका योजना विगतका औसत तथ्याङ्कमा मात्र आधारित हुन नहुने स्पष्ट देखाउँछन्।

सबैभन्दा बढी प्रभाव कृषि क्षेत्रमा देखिएको छ। नेपालका अधिकांश किसान अझै पनि परम्परागत कृषि पात्रोअनुसार खेती गर्छन्। तर मनसुन समयमै नआएपछि रोपाइँ ढिलो हुन्छ, बाली बढ्ने समयमा पानीको अभाव हुन्छ र पाक्ने बेला अत्यधिक वर्षाले उत्पादन घटाउँछ। यसको असर किसानको आम्दानीमा मात्र सीमित रहँदैन; यसले खाद्य सुरक्षा, बजार मूल्य, ग्रामीण रोजगारी र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई समेत प्रभावित गर्छ।

हिमाली क्षेत्रमा यसको अर्को गम्भीर रूप देखिन्छ। बढ्दो तापक्रमका कारण हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिरहेका छन्। International Centre for Integrated Mountain Development का विभिन्न अध्ययनहरूले हिमालय क्षेत्रमा हिमनदीहरू तीव्र रूपमा परिवर्तन भइरहेको देखाएका छन्। यसले हिमताल विस्फोट (GLOF), आकस्मिक बाढी तथा दीर्घकालीन जलस्रोत व्यवस्थापनमा नयाँ चुनौती थपेको छ। आजको मनसुन र भोलिको हिमनदी अब एउटै जलवायु परिवर्तनका फरक अध्याय बनेका छन्।

हालका वर्षहरूमा नेपालले चरम वर्षाका घटनाबाट ठूलो क्षति पनि भोगेको छ। केही घण्टाको वर्षाले सयौँ परिवार विस्थापित भएका, सडक तथा पुलहरू बगेका र कृषि उत्पादनमा ठूलो नोक्सानी पुगेका उदाहरणहरूले बदलिँदो मनसुन अब भविष्यको होइन, वर्तमानकै चुनौती भएको स्पष्ट देखाएका छन्।

समस्या स्पष्ट देखिँदा पनि हाम्रो तयारी अपेक्षाअनुसार अघि बढ्न सकेको छैन। धेरै स्थानीय तहमा प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली अझै सबै समुदायसम्म पुगेको छैन। किसानले समयमै भरपर्दो मौसम सूचना प्राप्त गर्न सकेका छैनन्। जलस्रोत, सडक, पुल तथा अन्य पूर्वाधारको योजना बनाउँदा अझै विगतका तथ्याङ्कलाई मुख्य आधार बनाउने प्रवृत्ति देखिन्छ, जबकि बदलिँदो जलवायुले ती तथ्याङ्कको विश्वसनीयतालाई नै चुनौती दिइरहेको छ।

अब हाम्रो सोच परिवर्तन हुनैपर्छ। मौसम पूर्वानुमान केवल रेडियो वा टेलिभिजनमा सुनिने समाचार भएर पुग्दैन। त्यो किसानले कहिले बीउ छर्ने, कहिले रोपाइँ गर्ने र कहिले बाली भित्र्याउने भन्ने निर्णयको आधार बन्नुपर्छ। स्थानीय सरकारले बाढी तथा पहिरोको पूर्वतयारीमा त्यसलाई उपयोग गर्नुपर्छ। जलविद्युत्, खानेपानी, सडक तथा सिँचाइ आयोजनाहरूले पनि भविष्यको जलवायु जोखिमलाई आफ्ना योजनाको केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

कृषिलाई पनि बदलिँदो मनसुनअनुसार रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ। वर्षाको नयाँ ढाँचाअनुसार कृषि पात्रो पुनरावलोकन गर्ने, सिँचाइ प्रणाली विस्तार गर्ने, वर्षाको पानी संकलन गर्ने, जलवायु सहनशील बाली विकास गर्ने तथा किसानसम्म नियमित कृषि-मौसम सेवा (Agrometeorological Advisory) पुर्‍याउने कार्य अब विकल्प होइन, आवश्यकता हो। यससँगै स्वचालित मौसम केन्द्रहरूको विस्तार, तथ्यमा आधारित निर्णय प्रणाली र स्थानीय तहमा जलवायु जोखिम व्यवस्थापनलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

नेपालको विश्वव्यापी हरितगृह ग्यास उत्सर्जनमा योगदान अत्यन्त न्यून छ। तर जलवायु परिवर्तनको असर भने हामीले अनुपातभन्दा धेरै भोगिरहेका छौँ। यो अन्यायपूर्ण यथार्थ भए पनि यसले हाम्रो जिम्मेवारी घटाउँदैन। बरु विज्ञानमा आधारित नीति, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, अनुसन्धानमा लगानी र समयमै अनुकूलनका कार्यक्रमलाई तीव्र रूपमा अघि बढाउन प्रेरित गर्छ।

प्रकृतिले आफ्नो संकेत दिइसकेको छ। अब प्रश्न मनसुन फेरियो कि फेरिएन भन्ने होइन; प्रश्न यो हो हामीले आफ्नो सोच, योजना र तयारी समयमै बदल्न सक्छौँ कि सक्दैनौँ?

यदि आज पनि हामीले जलवायु परिवर्तनलाई केवल वातावरणीय मुद्दाका रूपमा मात्र हेरिरह्यौँ भने बदलिँदो मनसुनले भोलि केवल खेतबारीको हरियाली मात्र होइन, नेपालको खाद्य सुरक्षा, जलस्रोत, ऊर्जा, अर्थतन्त्र र विकासको यात्रालाई समेत बारम्बार अवरुद्ध गरिरहनेछ। तर यदि हामीले विज्ञानलाई निर्णय प्रक्रियाको केन्द्रमा राख्दै तथ्यमा आधारित नीति, प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली, जलवायु अनुकूल कृषि र दीर्घकालीन योजना निर्माणलाई प्राथमिकता दियौँ भने यही चुनौतीलाई भविष्यका लागि अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

बदलिँदो मनसुनलाई रोक्न सकिँदैन, तर त्यसका जोखिमलाई कम गर्न सकिन्छ। त्यसका लागि समयमै सही तथ्य बुझ्ने, विज्ञानलाई विश्वास गर्ने र आजैबाट तयारी सुरु गर्ने विकल्प अब हाम्रो सामु सबैभन्दा आवश्यक जिम्मेवारी बनेको छ।

(लेखक एम.एस्सी. हाइड्रोमेटेरियोलोजि (अध्ययनरत) केन्द्रीय जल तथा मौसम विज्ञान विभाग, त्रिभुवन विश्वविद्यालय)